آورد به اضطرارم اول بوجود

جز حیرتم از حیات چیزی نفزود

رفتیم باکراه و ندانیم چه بود

زین آمدن و بودن و رفتن مقصود

Âvord be iztirârem evvel be vucûd

Coz heyretem ez heyât çîzî nefzûd

Reftîm be ikrâh u nedânîm çi bûd

Zin âmeden u bûden u reften maksûd

İstemedim ben; zorla beni var etti.

Hayret dışında hayatıma ne ilave etti?

Gidiyoruz ikrahla şimdi; bilmiyoruz neydi?

Bundan amaç: Geldi, kaldı, gitti?*

*Mehmet Kanar, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü

*

*Yakup Kenan Necefzade’nin çevirisiyle Hafız-ı Şirazi Divanı’ndan alınmıştır. Fotoğrafını çekip gönderen Ayşegül Ergün’e teşekkürler.

در مجلس کسری سه تن از حکما جمع آمدند. فیلسوف روم و حکیم هند و بزرکمهر وزیر انوشروان. سخن با نجا رسید که سختترین چیزها چیست؟

فیلسوف رومی کفت: پیری و سستی و ناداری و تنکدستی. هندی کفت: تن بیمار و اندوه بسیار. بزرکمهر کفت: نزدکی اجل بادوری از حسن عمل. همه بقول بزرکمهر رضا دادند.

En Zor Şey

Enuşirevan’ın Sarayında üç hakim toplandılar. Yunanlı filozof, Hindistanlı hakim ve Enuşirevan’ın veziri Bozorgmehr.

En güç şeyin ne olduğuna dair söz açıldı.

Yunanlı filozof dedi ki: Dünyada en zor şey şunlardır: İhtiyarlık, gevşeklik-aciz, yoksulluk ve parasızlık.

Hintli ailm dedi ki: Bence hasta vücutla çok keder.

Bozorgmehr ise şu karşılığı verdi: İyi bir iş görmeden ecelin yaklaşmasıdır.

Hepsi de Bozorgmehr’e hak verdiler.*

*Yakup Kenan Necefzâde, Türklere Farsi Öğretimi

در بستن پیمان ما ، تنها گواه ما شد خدا
تا این جهان ، بر پا بود ،این عشق ما بماند به جا
ای ساربان کجا می روی ؟ لیلای من چرا می بری ؟
ای ساربان کجا می روی ؟ لیلای من چرا می بری ؟

تمامی دینم به دنیای فانی، شراره عشقی که شد زندگانی
به یاد یاری خوشا قطره اشکی ، به سوز عشقی خوشا زندگانی
همیشه خدایا محبت دلها به دلها بماند ،بسان دل ما
که لیلی و مجنون فسانه شود حکایت ما جاودانه شود

تو اکنون ز عشقم گریزانی غمم را ز چشمم نمی خوانی
از این غم چه حالم نمی دانی
پس از تو نمونم برای خدا تو مرگ دلم را ببین و برو
چو طوفان سختی ز شاخه ی غم گل هستی ام را بچین و برو
که هستم من آن تک درختی که در پای طوفان نشسته
همه شاخه های وجودش ز خشم طبیعت شکسته

ای ساربان ای کاروان لیلای من کجا می بری ؟
با بردن ، لیلای من ، جان و دل مرا می بری. ای ساربان کجا می روی ؟ لیلای من چرا می بری ؟
ای ساربان کجا می روی ؟ لیلای من چرا می بری

Ey Sârebân(Ey Kervancı)

Ey kervancı, ey kervan!
Leyla’mı nereye götürüyorsun,
Leyla, canım ve yüreğim olduğu halde?
Ey kervancı,
Leyla’mı niçin götürüyorsun,
Birbirimize yalnızken verdiğimiz sözlere tanrı şahitken?
Ve aşkımızın karar kılmadığı hiçbir yer yokken?

Ey kervancı,
Leyla’mı nereye götürüyorsun,
Ey kervancı,
Leyla’mı niçin götürüyorsun?

İnancımın tamamı geçici dünyaya dair,
Aşkın kıvılcımları yaşamın kendisi olmuş!
Oysa yarin hatırası aşkın bir damlasından bile güzeldir.
Aşık olmanın ateşi yaşamdan daha özgedir!

Tanrım kalplerdeki sevgiyi daima o kalplerde bırak,
Benim kalbimde bıraktığın gibi
Ve
Leyla ile mecnun efsane oldular,
Oysa bizim hikayemiz sonsuzluğa erişti!

Sen şimdi aşkımın tek göstergesisin,
Hüznümün, güzümden okunmayan hali.
Bu hüznün elinden hangi hallerdeyim bilmiyorsun,
Senden sonra var olmadım ben tanrı biliyor,
Kalbimin yapraklarını gör ve git!
Tufan gibi inşa et hüznün dallarını,
Gül idik, gülleri derip git.
Ki ben gül ağacıydım,
Tufanın ayakları dibinde oturan…
Vücudunun bütün dallarını,
Tabiatın hışmıyla kır!
ey sârebân, ey kârevân, leylâ-yi men kocâ mî berî
bâ borden-i, leylâ-yi men, cân u dil-i merâ mî berî
ey sârebân kocâ mî revî leylâ-ye mân çerâ mî berî

der besten-i peymân-e mâ tenhâ govâh-e mâ şod hodâ
tâ în cehân ber pâ boved in aşk mâ bemâned be câ

ey sârebân kocâ mî revî leylâ-ye mân çerâ mî berî
ey sârebân kocâ mî revî leylâ-ye mân koca mî berî

temâmî-ye dînem be donyâ-ye fânî
şerâr-i aşkî ki şod zendegânî
be yâd-i yârî hoşâ katre eşkî
be sûz-e eşkî hoşâ zindegânî
hemîşe hodâ yâ mehebbet-i dilha
be dilhâ bemâned besân-e dil-i mâ
ki leylî u mecnûn fesâne şeved
hikâyet-i mâ câvidâne şeved

to eknûn ze aşkem girîzânî
gamem râ ze çeşmem nemî hânî
der in gam çe hâlem nemî dânî
pes ez tô nebûdem berâye hodâ
to merg-e dilem râ bebîn u berû
çû tûfan sehtî ze şâhe-i gam
gol-e hestîem râ be-çîn o berû
ki hestem men ân direhtî
ki der pây-e tûfân nişesti
heme şâhehâ vucûdeş
ze heşm-e tebiet şikeste

Yadında mı doğduğun zamanlar?

Sen ağlar idin gülerdi âlem;

Bir öyle ömür geçir ki olsun

Mevtin sana hande halka matem.

ياد دارى كه وقت آمدنت
همه خندان شدند تو گريان
آبچنان زى كه وقت رفتن تو
همه گريان شودن تو خندان

Tekrar  tekrar okumayı sevdiğim dörtlüklerden biri ve her seferinde içimde bir hüzne sebebiyet veriyor. Öyle bir ömür geçirememe ”endişe”sinden olsa gerek… Rubai hakkında kesin bir bilgiye sahip olmamakla beraber, Sadi Şirazi’ye ait olduğu, ilk kısımdaki çeviriyi de, Mehmet Akif Ersoy’un Arapça’dan tercüme ettiği söylenir. Beşir Ayvazoğlu’nun  makalesinde okuduğum, kime ait olduğu bilinmeyen, başka bir çevirisi de şöyledir: 

“Fikr et ey dil ki doğduğun vaktin
Halk handân idi ve sen giryân
Ana sa’y et ki öldüğün vaktin
Halk giryân ola ve sen handân”

Mevlana Celâleddin Rûmî 

Tam boyutta görebilmek için resmin üzrine tıklayabilirsiniz.

Düzenleyip gönderen Selim Lale’ye teşekkürler.

Bir yıldız parladı, meclise ay kesildi. Bizim ürkmüş, kaçmış gönlümüze yoldaş oldu.

Güzelim, mektebe gitmediği, yazı yazmadığı halde göz ucuyla yüzlerce müderrise ders öğretmekte!

 Onun kokusuyla hasta aşıkların gönülleri, sabah rüzgarı gibi nesrinin yanağıyla nergisin gözüne feda oldu gitti:

 Sevgili, beni bugün garipler meclisinin baş köşesine oturttu. Şehir yoksuluna bak, meclise bey kesildi.

 Sevgi neşe yurdu, artık mamur olur. Çünkü sevgilimin kemere benzeyen kaşları, oraya mühendis oldu.

 Allah için olsun dudağındaki şarap sızıntısını sil. Kiminle içti acaba diye hatırıma binlerce vesvese gelmekte.

 İşven, aşıklara öyle bir şarap içirdi ki bilgi hayırsız bir hale geldi, akıl duygusuz.

 Dostlar meyhane yolundan dizgin çevirdiler, neden mi? Çünkü Hafız, bu yola gitti de müflis oldu.

 Hafız, Sultan Ebulfevaris’in meclisinde bir yudum şarap içti de Hızır’ın Abuhayatına da nail oldu, İskender’in kadehine’de!

 Şiirim, altın gibi pek değerli. Evet, devletlilere makbul oluşu, bu bakıra kimya tesirini gösterdi. *

*Hafız Divanı, Abdülbaki Gölpınarlı

Dinlemek için: http://www.neyestan.com/DivanHafez.asp?pic=1

“O Şirazlı Türk (güzel) bize iltifat eder, gönlümüzü alır, aşkımızı kabul eylerse
Onun siyah benine Semerkand’i de bağışlarız, Buhara’yı da”

“Eger ân Turkî-i Şîrâzî be-deş âred dil-i mârâ
Be-hâl-e hindûyeş bahşem Semerkand û Buhârârâ”

Hikâye edildiğine göre Timur Hafız’ın kenti Şiraz’ı fethedince şairi huzuruna getirtir ve  azarlar,
Semerkand ve Buhara gibi gözbebeğimiz iki kentimizi bir güzelin kara benine nasıl feda edersin be adam?
Hafız üzerindeki yırtık pırtık giysileri işaret eder ve  şöyle cevaplar.
-Zaten vere vere bu hale düştüm sultanım!

غزل ۳
اگر آن ترک شيرازی به دست آرد دل ما را
به خال هندويش بخشم سمرقند و بخارا را

بده ساقی می باقی که در جنت نخواهی يافت
کنار آب رکن آباد و گلگشت مصل را

فغان کاين لوليان شوخ شيرين کار شهرآشوب
چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان يغما را

ز عشق ناتمام ما جمال يار مستغنی است
به آب و رنگ و خال و خط چه حاجت روی زيبا را

من از آن حسن روزافزون که يوسف داشت دانستم
که عشق از پرده عصمت برون آرد زليخا را

اگر دشنام فرمايی و گر نفرين دعا گويم
جواب تلخ می زيبد لب لعل شکرخا را

نصيحت گوش کن جانا که از جان دوست تر دارند
جوانان سعادتمند پند پير دانا را

حديث از مطرب و می گو و راز دهر کمتر جو
که کس نگشود و نگشايد به حکمت اين معما را

غزل گفتی و در سفتی بيا و خوش بخوان حافظ
که بر نظم تو افشاند فلک عقد ثريا را

…

Yusuf’un sahip olduğu, günden güne artan güzellikten bildim ki

Aşk Züleyha’yı ismet perdesinden çıkartır.

…

Dinlemek için:  http://www.neyestan.com/DivanHafez.asp?pic=1

“Tasavvufun işlediği konular ve aktardığı mesajlar, kavramsal açıdan, sûfîlerce kaleme alınmış metinler etrafında odaklanır..Tasavvuf klasiklerini okuyabilmek, konunun muhatabını genel malumat seviyesinden alarak bir düşünce etkileşiminin içine çeker.” BİSAV’da katıldığım, Nedim Tan’ın bu seminerinde, tasavvuf klasiklerinin sunduğu kavramlar, seçilmiş metinler üzerinden anlatıldı. Muhâsibî, Serrâc, Kuşeyrî, Hucvirî, Abdullah Ensârî, Gazalî, İbn Arabî, Mevlânâ ve Yunus Emre gibi temsilcilerin metinleri üzerinden işlenen seminerden bazı notları paylaşmak istedim. Özenle seçilmiş birbirinden değerli metinler arasından, Farsça şiirleri içerenleri seçtim.

                                                           *

“Allah’a giden yollar yaratılmışların nefesleri adedincedir.”

Allah’a varan yolların çeşitliliği ve çokluğu hakkındaki metinlerin ilki Necmettin Kübrâ’nın “Tasavvufi Hayat” eserinden alınmış. Yolların çokluğuyla beraber üç başlıkta toplanabileceği anlatılıyor. Tarîk-i ahyâr, tarîk-i ebrâr ve tarîk-i şüttâr. İlki ibadet ve salih amel sahiplerinin yolu, ikincisi mücahede ve riyâzet sahiplerinin, sonuncusu ise Allah’a ve Allah ile yolculuk edenlerin yoludur, aşk ehlinin yolu…      

Diğer metin ise Mevlana’ya ait;

Nerdübanhâyist pinhân der cihân

Pâye pâye tâ anân-ı âsümân

Her güruh râ nerdübânî diger est

Her reviş râ âsümânî diger est

Her yek-i ez hâl-i diger bî-haber

Mülk bâ pehnâ vü bî-pâyân ü ser 

Yeryüzünde gizli merdivenler vardır,

Basamak basamak göğe yükselen merdivenler.

Her topluluğun başka bir merdiveni vardır,

Her yolculuğun eriştiği gök başkadır.

Yolculukların biri diğerinden habersiz.

Bir ülke ki ne başı ne sonu bulunmaktadır. (Mesnevi, V/2556-58)

                                                           *

Çun be-Hak bîdâr ne-bûd cân-ı mâ,  Hest bîdârî çû derbend ân-ı mâ

Canımız Hakk’a ayık değilse eğer, uyanık olmak vaktimiz için sadece bir engeldir.

Yolun başlangıcı ve insanın farkındalığı hakkındaki metin de Mevlana ile başlıyor;

 Her kesi k`û dûr mâned ez asl-ı hîş

Bâz cûyed rûzgâr-ı vasl-ı hîş

Tû megû mâ râb edân şeh bâr nîst

Bâ kerimân kârhâ düşvâr nist

Kûy-ı nevmîdî me-rev ümîd hâst

Sûy-ı tarîkî me-rev hurşîd hâst

Kendi aslından uzak kalmış kimse,

Tekrar kavuşacağı vakti arar durur. (I/4)   

“Bize o hakikat şahı için nasip yoktur” deme,

Kerem sahipleriyle iş tutmak, güç değildir. (I/221)

Ümitsizlik tarafına kapılıp gitme! Ümitler var…

Karanlıkların semtine yönelme! Güneşler var… (I/724)

İnsanın farkındalığı, uyanık olmak Ankaralı İsmail Rusûhi, Minhacu’l Fukarasında gaflet uykusundan uyanmak ve cehaletin verdiği dalgınlıktan rahatsız olmaktır diye açıklıyor yakaza/uyanıklık kelimesini. Kalp ve ruhun ayık ve agâh olmasıdır. Hakikate ayılmış bir gönüldür. Hak yolcusuna gereken ilk şey, gaflet uykusundan uyanması ve Hakk’ın rızası üzere doğrulmasıdır.

Hafız Şirazî’ye ait şiir, mürşidine, kalbini ilahi feyz ile aydınlatması isteği ile başlıyor;

Sâki be nûr-ı bâde ber-efrûz câm-ı mâ    

Mutrıb begû ki kâr-ı cihân şod be-kâm-ı mâ

Mâ der piyâle aks-i rûh-i yâr dîdeim

Ey bî-haber lezzet-i şürb-i müdâm-mâ

Hergiz ne-mîred ân ki dileş zinde şod be-aşk

Sebt est ber cerîde-i âlem devâm-ı mâ

Ey Sâki! Şarabın nuruyla aydınlat kadehimizi!

Ey sâzende! Çal! Âlem artık bizim muradımızcadır.

Bizler kadehte sevgilinin çehresinin aksini görmüşüzdür.

Ey bizim daima içtiğimiz şarabın lezzetinden habersiz kişi!

Asla ölmez o kimse ki kalbi aşk ile hayat bulmuştur.

İşte bu yüzden şu âlem defterine bizim ebediliğimiz kayıtlıdır.

                                                           *

Nefsini beğenmiş bir âlimin ne ilmi olabilir ki?

Nefsini beğenmeyen bir câhilin ne cehâleti olabilir ki?

Sufiler nefs kelimesiyle kulun çeşitli noksanlıklarla, yerilmiş ahlaki huylarını, fiillerini kastederler. Her türlü günahın, gaflet ve şehvetin kökü nefsi beğenip ondan razı olmaktır. Nefsin yerilmiş niteliklerden birini güzel görmesi ve kendini övülmeye layık mertebede vehmetmesi, nefse ait hükümler arasında aşılması en zor olanıdır… 

Nefs hakkında yine özenle seçilmiş metinler Gazali ve İbn Ataullah’a ait. Sen safları yaran arslana önem verme, onun işi kolay. Arslan o kimsedir ki kendi nefsine galip gelir, mısralarıyla nefsi anlatan Mevlana’nın bu şiiriyle ve tasavvuf kitaplarında olduğu gibi “Bunu anlamak için gayret göster” diyerek nihayet verelim…

هر دود که بالا رود از سینۀ چاکم

ابری شود و گریه کند بر سر خاکم

Yaralı yüreğimden yanık göğsümden yükselen, yerden göğe çıkan her bir ah, buhar ve bulut olarak başımdan aşağı ve mezarıma dökülür yani yağmur halinde halime ağlar.

Fatih Sultan Mehmed, fethi takiben İstanbul’a girişinde Bellarkerna sarayına ayak basar basmaz şu beyiti söylemiştir;

بوم نوبت میزند بر طارم افراسیاب

پرده داری میکند در قصر قیصر عنکبوت

Efrasiyabın sarayının kemerinde baykuş ötmekte ve Kayserin sarayını örümcek kendi ağlarıyla örtmekte ve o ağlarıyla kapıyı bir perde ile kapatmakta sanki perdedarlık etmektedir.

Yavuz Sultan Selim’in Farsça beyiti;

نه زنده ام از هجر تو اي شوح نه مرده

فرياد از اين نو وجود عدم آلود

Ne zinde em ez hicr-i tu ey şûh ne mürde

Feryâd ez în nev vücûdî-i adem âlûd

Hasretinden ne diriyim ey şuh ne ölü

Bu yokluk dolu yeni varoluştan feryat!